Niksen: de Nederlandse kunst van nietsdoen (en waarom je brein het nodig heeft)

Je zit op de bank. Er is niets dat nu direct moet. Geen wasje dat draait, geen mail die wacht, geen serie die je 'nog even' wilt kijken. En toch grijp je binnen dertig seconden naar je telefoon, want stilzitten zonder iets te doen voelt bijna ongemakkelijk. Herkenbaar? Daar is inmiddels een Nederlands woord voor dat de hele wereld is overgewaaid: niksen.

Terwijl wij het woord al ons hele leven gebruiken voor 'even helemaal niks doen', ontdekten internationale media een paar jaar geleden dat hier iets bijzonders zit. Time schreef erover, net als tal van andere buitenlandse titels, en ze noemden het 'the Dutch art of doing nothing'. Wat bij ons een gewoon werkwoord is, werd in het buitenland een heus wellnessconcept met een hashtag erbij.

Grappig genoeg hebben wij Nederlanders daar zelf soms meer moeite mee dan het klinkt. Niksen wordt al snel verward met lui zijn, met verspilde tijd, met 'iets missen'. Terwijl het eigenlijk iets heel anders is: een moment zonder doel, zonder taak, zonder prestatie. Precies dat maakt het zo waardevol, en precies dat maakt het zo lastig.

Kort antwoord: Niksen is bewust en doelloos even niets doen, zoals uit het raam staren of op de bank zitten zonder telefoon, zonder dat er een taak, doel of activiteit aan vastzit. Het verschilt van mediteren omdat er geen techniek, ademhaling of focuspunt bij komt kijken, en het verschilt van scrollen of Netflix omdat je brein dan juist actief geprikkeld wordt in plaats van tot rust komt. Tijdens niksen krijgt je brein de ruimte om op de achtergrond indrukken te verwerken, ideeën te laten rijpen en te herstellen van de constante stroom prikkels. Het voelt in het begin ongemakkelijk of zelfs schuldig aan, vooral als je gewend bent altijd 'nuttig' bezig te zijn. Met een paar minuten per dag, ingebouwd op vaste momenten, wordt het al snel iets waar je naar uitkijkt in plaats van iets dat je moet doorstaan.

Wat niksen wel is

Niksen is in de kern heel simpel: even niets doen, zonder dat daar een doel aan hangt. Denk aan:

• Uit het raam staren, zonder dat je ergens naar op zoek bent.
• Op de bank zitten zonder telefoon, zonder boek, zonder achtergrondgeluid.
• Op een bankje in het park zitten en gewoon kijken naar wat er gebeurt, zonder foto's te maken.
• Wachten op de trein, en dat wachten niet opvullen met scrollen maar het gewoon wachten laten zijn.
• Een kop koffie drinken zonder gelijktijdig iets te lezen, te kijken of te plannen.

Het gemeenschappelijke kenmerk is doelloosheid. Er is geen resultaat waar je naartoe werkt. Je bent niet aan het ontspannen om daarna weer beter te kunnen presteren, je ontspant gewoon omdat het moment er is. Dat klinkt bijna te simpel om apart te benoemen, maar juist dat is waarom het zo bijzonder is geworden: we zijn het compleet verleerd.

Wat niksen niet is

Niksen wordt vaak op een hoop gegooid met andere vormen van rust, maar het is echt iets anders.

Niksen is geen meditatie

Bij meditatie voor beginners leer je juist een techniek: je focust op je ademhaling, op een mantra, op lichaamsgewaarwordingen. Er is een methode, vaak een houding, soms een timer. Meditatie traint je aandacht. Niksen doet het tegenovergestelde: er is geen techniek en geen focuspunt. Je laat je aandacht gewoon rondzwerven, zonder haar ergens naartoe te sturen.

Niksen is geen mindfulness

Mindfulness draait om bewust aanwezig zijn in het moment, vaak met aandacht voor wat je proeft, ruikt, voelt of hoort. Ook dat is een vorm van gerichte aandacht, hoe zacht ook. Niksen vraagt niets van je aandacht. Je hoeft niet 'aanwezig' te proberen zijn. Je mag ook gewoon een beetje wegdromen.

Niksen is geen scrollen of Netflix kijken

Dit is misschien wel de belangrijkste verwarring. Veel mensen denken dat ze niksen als ze op de bank hangen met hun telefoon, maar scrollen is alles behalve niksen. Je brein krijgt dan juist een constante stroom nieuwe prikkels, beelden, meldingen en kleine beloningsmomentjes te verwerken. Netflix kijken is ontspannend, maar het is geen rust voor je hoofd, want je volgt een verhaal, verwerkt dialogen en beelden. Niksen is precies het tegenovergestelde: geen input, geen prikkels, geen scherm.

Waarom niksen zo moeilijk voelt

Als niksen zo simpel is, waarom lukt het dan bijna niemand? Er spelen een paar dingen mee.

Productiviteitsdruk

We zijn opgevoed met het idee dat tijd nuttig besteed moet worden. Vrije tijd wordt al snel gevuld met een hobby die je 'verder brengt', een boek dat je 'iets leert', een workout die je conditie verbetert. Zelfs ontspanning wordt vaak ingezet als middel om daarna weer beter te presteren. Doelloos niets doen past niet in dat plaatje, en dus voelt het al snel als tijdverspilling.

Schuldgevoel

Veel mensen die het proberen, merken dat er al na een minuut een stemmetje begint: zou je niet even die mail beantwoorden, die was opvouwen, dat berichtje terugsturen? Dat schuldgevoel is normaal en verdwijnt meestal pas als je vaker oefent. Het is een beetje als een spier die uit conditie is: de eerste keren voelt het ongemakkelijk, daarna went het.

Prikkelverslaving

Onze telefoon heeft ons brein getraind om voortdurend kleine beloningen te verwachten: een nieuw berichtje, een like, een nieuwsupdate. Zonder die prikkels voelt stilte al snel als verveling, en verveling voelt oncomfortabel. Dat is precies waarom niksen tegenwoordig lastiger is dan pakweg dertig jaar geleden, toen wachten op de bus gewoon wachten op de bus was.

Wat niksen je brein oplevert

Als je brein continu bezig is met taken, informatie verwerken of prikkels beantwoorden, is er weinig ruimte over voor wat onderzoekers de ruststand van het brein noemen: een staat waarin je hersenen niet gericht zijn op een specifieke taak van buitenaf. In gewone taal komt het erop neer dat je brein in die ruststand juist heel actief is met andere dingen: het legt losse indrukken van de dag naast elkaar, het laat ideeën verder rijpen die je eerder die dag had, en het krijgt de kans om bij te komen van de constante stroom aan prikkels.

Je kent het vast: de beste ideeën komen vaak niet tijdens een vergadering, maar onder de douche, tijdens het mindful wandelen, of terwijl je een beetje voor je uit staart. Dat is geen toeval. Juist in die momenten zonder gerichte taak krijgt je brein de ruimte om dingen met elkaar te verbinden die eerder los van elkaar stonden.

Daarnaast helpt niksen bij het afbouwen van stress. Voortdurende prikkels en taken houden je lichaam in een lichte staat van paraatheid. Momenten van echte rust, zonder taak en zonder scherm, geven je lijf de kans om daaruit te zakken. Dat is ook een van de redenen waarom mensen die actief bezig zijn met stress verminderen vaak merken dat kleine niksmomentjes net zo veel opleveren als een uur sporten. Wil je hier dieper induiken, dan sluit het ook goed aan bij cortisol verlagen: rust zonder prikkels is een van de simpelste manieren om je lichaam een signaal van veiligheid te geven.

Er is trouwens een leuk boek over dit onderwerp geschreven door Olga Mecking, die het woord internationaal verder op de kaart zette. Mocht je meer de diepte in willen, dan is dat een aanrader om op te zoeken.

Niksen op je werk

Op kantoor of thuiswerkend voelt niksen misschien nog wel het meest ongepast. Iedereen kan je zien, je agenda staat vol, en 'even niks doen' oogt al snel als niet serieus zijn. Toch is dit precies de plek waar het het hardst nodig is, want geconcentreerd werk vraagt veel van je brein en zonder korte adempauzes raakt dat sneller uitgeput dan je denkt.

Een paar manieren om het toch in te passen. Loop na een vergadering niet meteen door naar de volgende taak, maar blijf een halve minuut op je stoel zitten zonder scherm voor je verdergaat. Neem tijdens je lunchpauze vijf minuten waarin je niet je telefoon pakt en niet met een collega praat, maar gewoon buiten staat of zit. Plan tussen twee grote taken door bewust een leeg blokje van een paar minuten in je agenda, niet om een taak in te proppen maar om letterlijk niets te doen. Collega's die het gek vinden, hoef je niets uit te leggen: je hoeft niet te zeggen dat je 'aan het niksen bent', je mag ook gewoon vijf minuten koffie drinken bij het raam.

Wat je vaak zult merken, is dat je na zo'n kort moment scherper aan een volgende taak begint dan wanneer je van vergadering naar vergadering naar mail rent zonder adempauze. Niet omdat niksen een productiviteitstruc is, dat is het uitdrukkelijk niet, maar omdat een brein dat af en toe leeg mag zijn simpelweg beter blijft functioneren dan een brein dat de hele dag non-stop schakelt.

Hoe je begint met niksen

Niksen leer je niet door er een uur voor vrij te maken op een zaterdagmiddag. Het werkt beter als je klein begint en het inbouwt in je dag.

Begin met vijf minuten

Zet geen timer met een alarm dat je opschrikt, maar kies een vast moment: bijvoorbeeld direct na het opstaan, voor je je telefoon pakt, of net na thuiskomst van je werk, voor je de post openmaakt. Ga zitten, leg je telefoon in een andere kamer, en doe vijf minuten helemaal niets. Geen boek, geen muziek, geen to-do lijstje in je hoofd afwerken. Als gedachten komen, prima. Je hoeft ze niet weg te duwen, zoals bij meditatie. Laat ze gewoon langskomen.

Een mini-oefening om te starten

Ga ergens rustig zitten, op een stoel of op de bank, en zet een wekker op vijf minuten zodat je niet steeds op de klok hoeft te kijken. Leg je handen los in je schoot en kies een vast punt om naar te kijken, bijvoorbeeld iets buiten het raam of een plek op de muur. Je hoeft nergens op te letten en nergens aan te denken, je mag ook gewoon een beetje wegdromen. Komt er een gedachte over iets dat je nog moet doen, laat hem gewoon voorbijkomen zoals een wolk die overdrijft. Als de wekker gaat, sta rustig op en ga verder met je dag. De eerste paar keer voelt vijf minuten lang, na een tijdje merk je dat het juist te kort begint te voelen.

Bouw niksmomenten in je routine in

De sterkste manier om niksen vol te houden, is het koppelen aan iets dat je toch al doet.

• Wachten op water dat kookt: geen telefoon erbij, gewoon wachten.
• Onderweg naar werk in de trein of bus: één keer per week geen podcast, geen telefoon, gewoon uit het raam kijken.
• Na het eten, voor je de vaatwasser inruimt: twee minuten aan tafel blijven zitten zonder iets te doen.
• Tijdens je middagdip: in plaats van koffie en je telefoon, vijf minuten op een stoel bij het raam zitten zonder scherm. Dat werkt vaak beter tegen die dip dan cafeïne, omdat je brein even loskomt van prikkels in plaats van er nog meer bij te krijgen.

Omgaan met het schuldgevoel

Verwacht niet dat het schuldgevoel meteen weg is. Herken het gewoon als het opkomt: 'oh, daar is dat stemmetje weer dat zegt dat ik iets nuttigs moet doen.' Je hoeft er niet tegen te vechten, je mag het gewoon opmerken en toch blijven zitten. Sommige mensen helpt het om niksen letterlijk in te plannen, alsof het een afspraak is. Zodra het een vast blokje in je dag is, voelt het minder als 'stelen van je tijd' en meer als een normaal onderdeel ervan.

Niksen met kinderen of partner in huis

Dit is voor veel mensen de grootste drempel: hoe doe je niets als er iemand om aandacht vraagt? Een paar dingen die helpen:

• Communiceer het kort: 'ik ga vijf minuten even niks doen, daarna ben ik er weer helemaal.' Kinderen leren daar prima mee omgaan, zeker als het een vast moment wordt.
• Kies een moment dat toch al rustig is, zoals wanneer kinderen naar school of bed zijn, of wanneer je partner zelf ook even alleen wil zijn.
• Doe het samen. Niksen hoeft niet solo. Samen op de bank zitten zonder telefoon, zonder gesprek dat ergens naartoe moet, kan net zo goed werken.
• Begin nog kleiner dan vijf minuten als het huis vol leven is. Zelfs negentig seconden bewust niksen tussen twee taken door telt mee.

Verder lezen over niksen

Wil je meer achtergrond bij deze Hollandse kunst, dan is het boek van Olga Mecking het bekendste startpunt. Zij zette niksen internationaal op de kaart.

Veelgestelde vragen

Wat is niksen?

Niksen is bewust even niets doen zonder dat daar een doel, taak of activiteit aan vastzit. Denk aan uit het raam staren of stil op de bank zitten zonder telefoon. Het draait om doelloosheid: je doet het niet om ergens beter van te worden, je doet het gewoon omdat het moment er is.

Is niksen goed voor je?

Ja, in de zin dat je brein en lijf baat hebben bij momenten zonder gerichte taak of prikkels. Je brein krijgt dan de ruimte om indrukken te verwerken en ideeën te laten rijpen, en je lichaam kan wat verder ontspannen dan tijdens een gewone taak. Het is geen vervanging voor slaap of beweging, maar wel een waardevolle aanvulling op een dag vol prikkels.

Wat is het verschil tussen niksen en mediteren?

Mediteren is een techniek: je richt je aandacht bewust op je ademhaling, een mantra of lichaamsgewaarwording. Niksen heeft geen techniek en geen focuspunt. Je laat je gedachten gewoon rondzwerven, zonder ze ergens naartoe te sturen. Mediteren traint je aandacht, niksen laat je aandacht juist helemaal los.

Hoe lang moet je niksen om er iets van te merken?

Er is geen vaste tijd, maar vijf tot tien minuten per dag is al genoeg om verschil te merken, zeker als je het regelmatig doet. Belangrijker dan de duur is de herhaling: een paar minuten per dag, elke dag, werkt beter dan één keer een uur in het weekend.

Lees ook

• Stress verminderen: praktische tips
• Cortisol verlagen met oefeningen
• Mindful wandelen
• Meditatie voor beginners
• Middagdip voorkomen